Diş Aşınması Neden Olur? — yazı görseli

Diş Aşınması Neden Olur?

Diş aşınması nadiren tek bir nedene bağlıdır; asit dişi yumuşatır, sürtünme yumuşamış yüzeyi götürür.

Kısa cevap: çoğu zaman birden fazla neden

Diş minesi insan vücudunun en sert dokusudur, ama yenilenmez. Kaybedilen mine geri gelmez.

Diş aşınması, çürükten farklı olarak bakterilerden kaynaklanmaz [1]. İki kuvvetin eseridir: dişi yumuşatan asit ve yumuşamış yüzeyi götüren sürtünme. Çoğu hastada ikisi birlikte çalışır.

Bu yüzden “dişlerim neden aşınıyor?” sorusunun cevabı nadiren tek kelimedir. Asitli içecekler, reflü, diş sıkma ve fırçalama alışkanlıkları aynı ağızda bir arada bulunabilir. Aşınmayı durdurmanın yolu, sizdeki bileşimi doğru tanımaktan geçer.

Aşınmanın üç türü

Diş hekimleri aşınmayı nedenine göre üç başlıkta ele alır:

Tür Neden olur? Tipik görünüm Sık görüldüğü yer
Erozyon Asit (yiyecek, içecek ya da mide asidi) Pürüzsüz, parlak, çukurlaşmış yüzeyler Ön dişlerin iç ve dış yüzleri, azı dişlerinin tümsekleri
Atrizyon Dişin dişe sürtünmesi (diş sıkma, gıcırdatma) Düz, keskin kenarlı, karşı dişle birbirine uyan yüzeyler Çiğneme yüzeyleri ve kesici kenarlar
Abrazyon Dış etkenlerin sürtünmesi (fırça, macun, alışkanlıklar) Diş eti kenarında çentik ya da kama şeklinde kayıp Dişlerin yanak tarafı, diş etine yakın bölge

Pratikte bu üçü nadiren tek başına görülür. Avrupa uzlaşı raporu aşınmayı kimyasal ve mekanik süreçlerin birlikte yürüdüğü, birikimli bir doku kaybı olarak tanımlar [1].

En önemli etkileşim şudur: asit minenin yüzeyini yumuşatır. Yumuşamış yüzey, normalde zarar vermeyecek bir sürtünmeyle bile kolayca kaybedilir. Bu yüzden asit ve sürtünme bir aradayken aşınma, ikisinin toplamından daha hızlı ilerler.

Ne kadar yaygın? Ne kadarı normal?

Sanıldığından yaygın ve sanıldığından erken başlıyor. Yedi Avrupa ülkesinde 18–35 yaş arası 3.187 kişinin muayene edildiği bir çalışmada katılımcıların %29'unda diş aşınması bulgusu saptanmıştır [2].

Aynı çalışmada aşınmayla en güçlü ilişkili etkenler mide yanması ya da reflü ve tekrarlayan kusma olmuştur [2].

Bir miktar aşınma yaşamın doğal parçasıdır; dişler on yıllar boyunca çalışır. Hekimlerin sorduğu soru “aşınma var mı?” değil, “aşınma bu yaş için beklenenden fazla mı ve ilerliyor mu?” sorusudur. Avrupa uzlaşı raporu da bu ayrımı temel alır: yaşa uygun aşınma ile sorun yaratan aşınma ayrı değerlendirilir [6].

Aşınmayı sorunlu yapan işaretler şunlardır:

  • Yaşınıza göre belirgin doku kaybı
  • Ağrı ya da hassasiyet
  • Çiğneme ya da konuşmada zorlanma
  • Görünümden duyulan rahatsızlık
  • Kontroller arasında gözle görülür ilerleme

Dışarıdan gelen asit: yedikleriniz ve içtikleriniz

Bir gecede eriyen diş efsanesi

Kolaya bırakılan dişin bir gecede eridiği hikâyesini duymuşsunuzdur. Doğru değildir; diş bir gecede erimez. Ama hikâyenin içinde bir gerçek payı vardır: asitli içecekler mineyi gerçekten yumuşatır ve bu etki yıllar içinde birikir.

Dokuz çalışmayı birleştiren bir meta-analizde, gazlı ve asitli meşrubat tüketenlerde diş erozyonu olasılığı yaklaşık 2,4 kat yüksek bulunmuştur [3].

Hangi yiyecek ve içecekler?

  • Gazlı içecekler (şekersiz olanlar dahil; aşındıran şeker değil asittir)
  • Enerji ve spor içecekleri
  • Meyve suları, özellikle narenciye
  • Limonlu su, sirkeli içecekler
  • Ekşi şekerlemeler
  • Şarap
  • Sık tüketilen ekşi meyveler

Çocuk ve ergenlerde yapılan bir meta-analiz gazlı içeceklerin, asitli atıştırmalıkların ve asitli meyve sularının erozyonu artırdığını, süt ve yoğurdun ise koruyucu olduğunu göstermiştir [4].

Burada dürüst olmak gerekir: kanıt her içecek için aynı güçte değildir. Yetişkinleri de kapsayan meta-analizde meyve suyu ve spor içecekleri için istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki gösterilememiştir [3]. En tutarlı bulgu gazlı içeceklerdedir.

Ne içtiğiniz kadar nasıl içtiğiniz

Aynı miktarda içecek, tüketilme biçimine göre çok farklı etki yapar. Belirleyici olan asidin dişle ne kadar süre ve ne sıklıkta temas ettiğidir.

  • Yudum yudum, saatlerce içmek en zararlı alışkanlıktır. Her yudum ağzı yeniden asitli hale getirir.
  • Ağızda çalkalamak ya da bekletmek temas süresini uzatır.
  • Öğün aralarında tüketmek, öğünle birlikte tüketmekten daha zararlıdır; yemek sırasında tükürük daha fazladır.
  • Gece yatmadan önce tüketmek risklidir; uykuda tükürük azalır.

Günde bir bardak meyve suyunu kahvaltıda içmekle, aynı bardağı masanızda üç saat boyunca yudumlamak aynı şey değildir.

İçeriden gelen asit: reflü ve kusma

Mide asidi, içtiğiniz herhangi bir içecekten çok daha güçlüdür. Ağza ulaştığında dişlerin özellikle damak tarafındaki yüzeylerini aşındırır.

Reflü

On yedi çalışmayı inceleyen bir sistematik derleme, reflü hastalığı ile diş erozyonu arasında güçlü bir ilişki olduğunu göstermiştir [5]. Reflü hastalarının ortalama %24'ünde diş erozyonu, erozyonu olan yetişkinlerin ise yaklaşık üçte birinde reflü saptanmıştır [5].

Bu ilişkinin önemli bir yanı vardır: reflü her zaman mide yanması yapmaz. “Sessiz reflü” denen durumda kişi hiçbir şikâyet hissetmeyebilir ve ilk işareti diş hekimi görür. Açıklanamayan bir erozyon, özellikle üst dişlerin iç yüzeylerinde ise, reflü açısından değerlendirilmenizi önermemiz için yeterli bir nedendir.

Şu belirtiler reflüyü düşündürür: mide yanması, ağza acı ya da ekşi su gelmesi, sabah ses kısıklığı, gece öksürüğü, sürekli boğaz temizleme ihtiyacı.

Tekrarlayan kusma

Sık kusmaya yol açan her durum dişleri mide asidine maruz bırakır: gebelikte şiddetli bulantı, bazı mide hastalıkları, yeme bozuklukları ve aşırı alkol tüketimi.

Kusmadan hemen sonra dişleri fırçalamak yerine ağzı suyla çalkalamak daha doğrudur. Bu konuyu hekiminizle açıkça konuşabilirsiniz; amaç yargılamak değil, dişlerinizi korumaktır.

Tükürük: doğal koruyucu

Tükürük asidi seyreltir, nötrleştirir ve diş yüzeyine mineral geri kazandırır. Tükürüğü azalan kişilerde aynı asit çok daha fazla zarar verir.

Ağız kuruluğuna en sık yol açan nedenler bazı ilaçlar (tansiyon, alerji ve depresyon ilaçlarının bir kısmı), ağızdan solunum, yetersiz su tüketimi ve bazı sistemik hastalıklardır. Ağzınız sık sık kuruyorsa hekiminize söyleyin.

Mekanik nedenler

Diş sıkma ve gıcırdatma

Dişin dişe sürtünmesi çiğneme yüzeylerini düzleştirir ve kesici kenarları kısaltır. Alt ve üst dişlerdeki aşınmış yüzeyler bir yapboz gibi birbirine oturuyorsa neden büyük olasılıkla budur.

Ancak diş aşınması yalnızca diş sıkmayla açıklanamaz. Belirgin aşınması olan hastaların çoğunda asit de tabloya eşlik eder. Ayrıntılar için Diş Sıkma (Bruksizm): Nasıl Anlaşılır, Neleri Etkiler? yazımıza bakabilirsiniz.

Fırçalama

Doğru yapılan fırçalama sağlıklı mineye zarar vermez. Sorun şu durumlarda ortaya çıkar:

  • Sert kıllı fırça kullanmak
  • Aşırı bastırarak, yatay ve sert hareketlerle fırçalamak
  • Aşındırıcılığı yüksek macunları (bazı beyazlatıcı macunlar, kömür içerenler) uzun süre kullanmak
  • Asitle yumuşamış yüzeyi sertçe fırçalamak

Fırçalamaya bağlı aşınma en çok diş eti kenarında, diş etinin çekildiği ve kök yüzeyinin açığa çıktığı bölgelerde görülür. Kök yüzeyi mineden çok daha yumuşaktır.

Alışkanlıklar

Kalem ya da tırnak ısırmak, çekirdek çitlemek, dişlerle ambalaj açmak ve ağız içi takılar belirli dişlerde yerel aşınmalara ve çentiklere yol açabilir.

Nasıl anlaşılır?

Aşınma yavaş ilerler ve erken dönemde ağrı yapmaz. Bu yüzden çoğu kişi ancak belirgin hale geldiğinde fark eder.

Sizin fark edebilecekleriniz

  • Soğuk, sıcak ya da tatlıya karşı artan hassasiyet
  • Dişlerin sarardığını düşünmek (mine inceldikçe alttaki sarı dentin belirginleşir)
  • Ön dişlerin kenarlarında saydamlaşma, incelme ya da çentiklenme
  • Dişlerin eskiye göre kısa görünmesi
  • Azı dişlerinin tümseklerinde küçük çukurlar
  • Dolguların diş yüzeyinden yüksekte kalması (diş aşınır, dolgu aşınmaz)
  • Yüzeylerin pürüzsüz ve cilalı gibi parlaması

Hekimin değerlendirmesi

Muayenede aşınmanın yeri ve biçimi nedene dair ipucu verir. Üst ön dişlerin damak yüzündeki kayıp mide asidini, çiğneme yüzeylerindeki birbirine uyan düzlükler diş sıkmayı, diş eti kenarındaki çentikler fırçalamayı düşündürür.

Aşınmanın derecesi standart bir ölçekle kaydedilebilir. Avrupa uzlaşı raporu bu amaçla BEWE adı verilen temel aşınma muayenesini uygun bulur [1]. Her diş bölgesine 0 ile 3 arasında bir puan verilir ve toplam puan izlem sıklığını belirlemeye yardım eder.

Tek bir muayene aşınmanın ne kadar olduğunu gösterir, ama ilerleyip ilerlemediğini göstermez. Bunun için kayıt gerekir: fotoğraflar, dijital taramalar ya da alçı modeller belirli aralıklarla karşılaştırılır. İlerlemeyen bir aşınma ile hızla ilerleyen bir aşınmanın tedavisi aynı değildir.

İlerlemeyi durdurmak

Kaybedilen mine geri gelmez, ama aşınma durdurulabilir. Uzlaşı raporuna göre etkili yönetim, erken belirtilerin taranmasını ve tüm nedenlerin birlikte değerlendirilmesini gerektirir [1].

Asit temasını azaltın

  • Asitli içecekleri öğünlerle sınırlayın; öğün aralarında su için.
  • Yudumlayarak uzun süre içmek yerine kısa sürede bitirin.
  • Ağızda çalkalamayın ve bekletmeyin; pipet kullanmak teması azaltabilir.
  • Asitli bir şey tükettikten sonra ağzınızı suyla çalkalayın.
  • Öğünü süt, yoğurt ya da peynirle bitirmek asidi dengelemeye yardım eder.
  • Yatmadan önce asitli yiyecek ve içecek tüketmeyin.

Asitten sonra fırçalamak için beklemeli miyim?

Asitli bir şey içtikten sonra 30–60 dakika beklemek yaygın bir öneridir, ancak bu öneri laboratuvar çalışmalarına dayanır ve insan minesinde beklemenin fark yarattığı gösterilememiştir [7].

Önemli olan asitli içecekleri öğün aralarında sık tüketmemek [8], ardından ağzı suyla çalkalamak ve floridli macunla, yumuşak fırçayla fırçalamaktır.

Doğru fırçalayın

  • Yumuşak kıllı fırça kullanın.
  • Bastırmayın; fırçayı kalem gibi tutmak baskıyı azaltır.
  • Elektrikli fırça kullanıyorsanız basınç uyarısı olan bir model tercih edin.
  • Aşındırıcılığı düşük, floridli bir macun kullanın.

Dişi güçlendirin

Florid, diş yüzeyinin aside karşı direncini artırır. Aşınma riski yüksek hastalarda hekim yüksek floridli macun, florid verniği ya da kalay içeren ürünler önerebilir.

Altta yatan nedeni tedavi edin

  • Reflü şüphesi varsa bir gastroenteroloji uzmanına başvurun.
  • Ağız kuruluğu varsa nedeni araştırılmalıdır.
  • Diş sıkma varsa koruyucu gece plağı değerlendirilebilir.

Tedavi ne zaman gerekir?

Her aşınmış dişin kaplanması gerekmez. Avrupa uzlaşı raporu bu konuda açıktır: restoratif tedavi mümkün olduğunca ertelenmelidir [6]. Karar aşınmanın şiddetine, yol açtığı sorunlara ve hastanın isteğine göre verilir [6].

Yaklaşım üç basamaklıdır:

Durum Yaklaşım
Aşınma var, şikâyet yok, ilerlemiyor Nedenleri azaltmak, kayıt almak ve izlemek
Hassasiyet var ya da aşınma ilerliyor Önleyici önlemler, florid uygulamaları, hassas yüzeylerin örtülmesi, gerekirse koruyucu plak
İşlev ya da görünüm bozulmuş, doku kaybı ileri Kaybedilen dokunun restorasyonla yerine konması

Restorasyon gerektiğinde ilke, sağlam dokuyu korumaktır. Uzlaşı raporu dişe yapıştırılan ve en az müdahale gerektiren yöntemleri öne çıkarır [6]. Yani çoğu vakada ilk seçenek dişi küçültüp kaplamak değil, eksilen bölümü kompozit ya da porselenle eklemektir.

Bu yaklaşımın bir nedeni daha vardır: neden ortadan kalkmadıysa yapılan restorasyon da aynı asit ve kuvvete maruz kalır. Önce nedeni kontrol altına almak, restorasyonun ömrünü de uzatır.

Tedavi seçenekleri için Diş Aşınmaları sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Aşınan mine kendiliğinden yenilenir mi? Hayır. Mine canlı hücre içermez ve kaybedildiğinde yerine gelmez. Erken dönemde yumuşamış yüzey tükürük ve florid yardımıyla yeniden sertleşebilir, ama kaybedilen hacim geri dönmez.

Sabah aç karnına limonlu su dişlerime zarar verir mi? Her gün ve uzun süre yudumlanırsa verebilir. İçmeye devam edecekseniz kısa sürede bitirin, pipet kullanın ve ardından ağzınızı suyla çalkalayın.

Şekersiz gazlı içecekler güvenli mi? Çürük açısından daha iyidir, ama aşınma açısından değil. Dişi aşındıran şeker değil, içeceğin asididir.

Maden suyu ve sade soda dişleri aşındırır mı? Sade olanların asitliği meşrubatlara göre çok düşüktür ve önemli bir risk oluşturması beklenmez. Aromalı ve limonlu olanlar daha asitlidir.

Beyazlatıcı diş macunları aşınmaya yol açar mı? Bazılarının aşındırıcılığı yüksektir. Aşınmanız ya da açıkta kök yüzeyiniz varsa düşük aşındırıcılıklı bir macun seçmek için hekiminize danışın.

Dişlerim sararıyor. Beyazlatma yaptırabilir miyim? Sararmanın nedeni mine incelmesiyse beyazlatma sorunu çözmez ve hassasiyeti artırabilir. Önce aşınma değerlendirilmelidir.

Reflüm yok ama diş hekimim reflüden şüphelendi. Olabilir mi? Evet. Reflü belirti vermeden de seyredebilir ve dişlerdeki tipik aşınma ilk işaret olabilir. Bir gastroenteroloji değerlendirmesi yerinde olur.

Çocuğumun dişlerinde aşınma olabilir mi? Evet. Süt dişlerinin minesi daha incedir. Sık meyve suyu ve gazlı içecek tüketimi çocuklarda da erozyonu artırır [4].

Aşınmam var. Ne sıklıkla kontrole gelmeliyim? Aşınmanın derecesine ve ilerleme hızına göre belirlenir. Aktif aşınmada kayıtların karşılaştırılabilmesi için daha sık kontrol gerekebilir.

Son söz

Diş aşınması sessiz ilerler ve geri alınamaz; ama nedeni bulunduğunda durdurulabilir. Çoğu hastada çözüm büyük tedaviler değil, küçük alışkanlık değişiklikleridir: içeceği nasıl içtiğiniz, nasıl fırçaladığınız, reflünüzün tedavi edilip edilmediği.

Dişlerinizin kısaldığını, sarardığını ya da hassaslaştığını fark ediyorsanız bunu kontrolünüzde söyleyin. Erken fark edilen aşınma, yalnızca izlenerek ve nedenleri azaltılarak yönetilebilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve kişiye özel tedavi planının yerini tutmaz.

Dr. Taylan Akça
Ağız, Diş ve Çene Cerrahisi Uzmanı
Akça Diş Ağız ve Diş Sağlığı Polikliniği

Kaynaklar

  1. Carvalho TS, Colon P, Ganss C, Huysmans MC, Lussi A, Schlueter N, Schmalz G, Shellis RP, Tveit AB, Wiegand A. Consensus report of the European Federation of Conservative Dentistry: erosive tooth wear – diagnosis and management. Clinical Oral Investigations, 2015;19(7):1557–1561. doi:10.1007/s00784-015-1511-7
  2. Bartlett DW, Lussi A, West NX, Bouchard P, Sanz M, Bourgeois D. Prevalence of tooth wear on buccal and lingual surfaces and possible risk factors in young European adults. Journal of Dentistry, 2013;41(11):1007–1013. doi:10.1016/j.jdent.2013.08.018
  3. Li H, Zou Y, Ding G. Dietary factors associated with dental erosion: a meta-analysis. PLoS One, 2012;7(8):e42626. doi:10.1371/journal.pone.0042626
  4. Salas MMS, et al. Diet influenced tooth erosion prevalence in children and adolescents: results of a meta-analysis and meta-regression. Journal of Dentistry, 2015;43(8):865–875. doi:10.1016/j.jdent.2015.05.012
  5. Pace F, Pallotta S, Tonini M, Vakil N, Bianchi Porro G. Systematic review: gastro-oesophageal reflux disease and dental lesions. Alimentary Pharmacology & Therapeutics, 2008;27(12):1179–1186. PubMed 18373634
  6. Loomans B, Opdam N, Attin T, Bartlett D, Edelhoff D, Frankenberger R, et al. Severe tooth wear: European consensus statement on management guidelines. Journal of Adhesive Dentistry, 2017;19(2):111–119. doi:10.3290/j.jad.a38102
  7. Hong DW, Lin XJ, Wiegand A, Yu H. Does delayed toothbrushing after the consumption of erosive foodstuffs or beverages decrease erosive tooth wear? A systematic review and meta-analysis. Clinical Oral Investigations, 2020. doi:10.1007/s00784-020-03614-9
  8. O'Toole S, Bernabé E, Moazzez R, Bartlett D. Timing of dietary acid intake and erosive tooth wear: a case-control study. Journal of Dentistry, 2017;56:99–104. doi:10.1016/j.jdent.2016.11.005