
Klasik Ölçü Almadan Diş Yapılabilir mi?
Çoğu tedavide ölçü macunu yerine ağız içi tarama kullanılabilir; doğruluğu tek diş ve kısa köprülerde klasik ölçüyle aynı düzeydedir.
Kısa cevap: çoğu tedavide evet
Ağzınıza yerleştirilen macun dolu kaşık, dakikalarca bekleme, bulantı hissi. Diş hekiminde ölçü aldırmış herkes bu anı hatırlar ve çoğu kişi tekrar yaşamak istemez.
Bugün pek çok tedavide buna gerek yok. Kalem büyüklüğünde bir kamera dişlerin üzerinde gezdirilerek ağzın üç boyutlu dijital modeli oluşturulabiliyor. Kaplama, köprü, implant üstü diş, şeffaf plak ve gece plağı bu modelden üretilebiliyor.
Yine de “her zaman” demek doğru olmaz. Dijital taramanın çok iyi olduğu durumlar ve hâlâ klasik ölçünün tercih edildiği durumlar vardır. Bu yazı ikisini de anlatıyor.
Klasik ölçü nedir, neden zorlayıcıdır?
Klasik ölçüde yumuşak bir malzeme metal ya da plastik bir kaşığa konur, dişlerin üzerine bastırılır ve sertleşmesi beklenir. Çıkarılan kalıba alçı dökülür ve dişlerin modeli elde edilir. Yöntem on yıllardır kullanılır ve doğru yapıldığında çok hassastır.
Sorun hassasiyetinde değil, deneyimindedir:
- Malzeme ağzı doldurur ve sertleşene kadar birkaç dakika kımıldamadan beklemek gerekir.
- Bulantı refleksi hassas olan kişiler için zor bir an olabilir.
- Malzemenin tadı ve kokusu hoş değildir.
- Ölçüde hava kabarcığı ya da yırtılma olursa tümü baştan alınır.
Bir de görünmeyen kısmı vardır. Ölçü malzemesi zamanla boyut değiştirebilir, alçı donarken genleşir, model laboratuvara taşınırken zarar görebilir. Her adım küçük bir hata payı ekler [1].
Dijital tarama nasıl çalışır?
Ağız içi tarayıcı, ucunda küçük bir kamera olan kalem benzeri bir cihazdır. Hekim bu ucu dişlerin üzerinde yavaşça gezdirir.
Cihaz saniyede binlerce görüntü alır ve bunları anında birleştirerek ekranda dişlerinizin üç boyutlu modelini oluşturur. Model oluştukça siz de ekranda izleyebilirsiniz.
Bilmeniz gereken birkaç şey:
- Radyasyon yoktur. Tarama röntgen değil, ışıkla yapılan bir görüntülemedir.
- Mola verilebilir. Yorulursanız ya da yutkunmanız gerekirse tarama durdurulur ve kaldığı yerden devam eder.
- Eksik bölge yeniden taranır. Bir bölge net çıkmadıysa yalnızca orası tekrarlanır; her şeye baştan başlamak gerekmez.
- Kapanış da kaydedilir. Alt ve üst çene ayrı ayrı tarandıktan sonra dişler kapalıyken yandan kısa bir tarama yapılır.
- Renk bilgisi alınır. Çoğu tarayıcı dişlerin ve diş etlerinin rengini de kaydeder.
Tüm ağzın taranması genellikle birkaç dakika sürer.
Hasta açısından fark
Konfor
Bu konudaki ilk klinik çalışmalardan biri İstanbul'da yapıldı. Daha önce iki yöntemi de denememiş 24 gönüllüye önce klasik, iki hafta sonra dijital ölçü uygulandı [1]. Katılımcılar dijital ölçüyü daha rahat buldu ve klasik yönteme tercih etti [1].
Sonraki çalışmalar aynı yöndedir. Beş klinik çalışmayı inceleyen bir sistematik derleme hastaların dijital ölçüyü daha çok tercih ettiği sonucuna varmıştır [2]. Daha yeni bir derleme de ağız içi taramanın hasta konforunu artırdığını ve genel olarak tercih edildiğini bildirir [3].
Süre
Burada tablo konfor kadar net değildir. İstanbul çalışmasında dijital yöntem daha kısa sürmüştür [1]. 2018 derlemesinde ise üç çalışma dijitali, iki çalışma klasik yöntemi daha hızlı bulmuş ve yazarlar sürelerin benzer olduğu sonucuna varmıştır [2]. Tarayıcılar geliştikçe denge değişmiştir: 2021 derlemesi taramanın işlem süresini kısalttığını bildirir [3].
Yani dürüst özet şudur: dijital tarama belirgin biçimde daha rahattır; daha hızlı olup olmadığı cihaza, taranan alana ve hekimin deneyimine bağlıdır.
Diğer farklar
- Görerek anlamak. Dişlerinizi ekranda büyütülmüş ve her açıdan görürsünüz. Aşınma, çatlak ya da diş eti çekilmesi anlatılmak yerine gösterilir.
- Tekrar gerekmez. Laboratuvara ulaşıp “ölçü hatalı” diye geri dönen bir kalıp yoktur; sorun varsa koltuktayken fark edilir.
- Kayıt kalır. Tarama dijital olarak saklanır ve yıllar sonra yeni bir taramayla karşılaştırılabilir.
Peki doğru mu?
Konfor güzel, ama asıl soru şudur: taramadan üretilen diş, macunla alınan ölçüden üretilen kadar iyi oturur mu?
Cevap tedavinin türüne göre değişir.
| Tedavi | Dijital taramanın doğruluğu | Not |
|---|---|---|
| Tek kaplama, kısa köprü, dolgu ve lamina | Klasik ölçüyle aynı düzeyde [5] | Kenar uyumu benzer ya da daha iyi [4] |
| İmplant üstü tek diş ve kısa köprü | Klinik olarak kabul edilebilir [5] | Yaygın olarak kullanılır |
| Şeffaf plak, gece plağı, teşhis modeli | Uygun | Bu alanlarda standart yöntem haline gelmiştir |
| Tüm çeneyi kapsayan implant üstü sabit protez | Gelişiyor; vakaya göre [5, 6] | Aşağıda açıklanıyor |
| Tamamen dişsiz çenede hareketli protez | Sınırlı [7] | Hareketli dokularda zorlanır |
İyi olduğu yer
Sabit restorasyonları inceleyen bir meta-analizde, dijital ölçüden üretilen kaplamaların kenar uyumu klasik ölçüden üretilenlerle benzer bulunmuştur [4]. Yazarlar dijital tekniğin daha iyi uyum sağladığı sonucuna varmış, ancak bulguların çoğunlukla laboratuvar çalışmalarına dayandığını da belirtmiştir [4].
Bir başka sistematik derleme durumu şöyle özetler: kaplama ve kısa köprülerde dijital ölçünün doğruluğu klasik yöntemlerle aynı düzeydedir; implant üstü kaplama ve köprülerde klinik olarak kabul edilebilirdir [5].
Sınırlı olduğu yer: tüm çene
Tarayıcı görüntüleri yan yana ekleyerek ilerler. Mesafe uzadıkça küçük hatalar birikebilir. Tek dişte önemsiz olan bu fark, bir çenenin bir ucundan diğer ucuna uzanan ve birkaç implanta aynı anda oturması gereken bir protezde önem kazanır.
2018 tarihli derleme, tüm çene ölçülerinde klasik yöntemin daha doğru sonuç verdiğini bildirmiş ve bu vakalarda hâlâ klasik ölçüyü önermiştir [5]. Daha yeni bir derleme ise güncel tarayıcıların laboratuvar koşullarında kabul edilebilir doğruluğa ulaştığını ve doğrudan karşılaştırıldığında klasik yönteme en az denk olduğunu bulmuştur [6]. Aynı derleme sonucu etkileyen etkenleri de sıralar: implantlar arası mesafe, tarama parçasının tasarımı, tarama sırası ve hekimin deneyimi [6].
Bu alan hızla değişiyor. Bugün için doğru ifade şudur: tüm çeneyi kapsayan implant protezlerinde dijital tarama kullanılabilir, ancak vakaya göre klasik ölçüyle ya da ek doğrulama yöntemleriyle desteklenmesi gerekebilir.
Taramadan sonra ne olur?
Tarama yalnızca ilk adımdır. Dijital model oluştuktan sonra süreç şöyle ilerler:
- Kontrol. Hekim modeli ekranda inceler; kenarların net çıkıp çıkmadığına ve kapanışın doğru kaydedilip kaydedilmediğine bakar.
- Gönderim. Dosya laboratuvara dijital olarak iletilir. Kargo ve taşıma sırasında bozulma riski yoktur.
- Tasarım. Diş bilgisayarda tasarlanır. Şekil, komşu dişlerle temas ve karşı dişle kapanış ekranda ayarlanır.
- Üretim. Tasarım bir bloktan kazınarak ya da üç boyutlu yazıcıyla üretilir; gerekirse teknisyen elle son şeklini ve rengini verir.
- Prova ve yapıştırma. Diş ağızda denenir, gerekli ince ayarlar yapılır ve yerine sabitlenir.
Taramanın ölçü dışındaki değeri
Dijital model saklanır. Bu, klasik alçı modellerle pratikte zor olan bir şeyi mümkün kılar: zaman içindeki değişimi ölçmek.
- İki yıl arayla alınan taramalar üst üste konarak diş aşınmasının ilerleyip ilerlemediği görülebilir. Konuyu Diş Aşınması Neden Olur? yazımızda anlattık.
- Diş eti çekilmesi ve dişlerin yer değiştirmesi izlenebilir.
- Kırılan bir geçici diş ya da kaybolan bir gece plağı eldeki kayıttan yeniden üretilebilir.
- Tedavi planlamasında tarama, tomografi ile birleştirilerek implantın konumu önceden belirlenebilir.
Şeffaf plak tedavisinde tarama zaten işin başlangıcıdır; ayrıntılar için Şeffaf Plak Tedavisi Kimler İçin Uygun Olabilir? yazımıza bakabilirsiniz.
Dijital taramanın yetmediği durumlar
Tarayıcı bir kameradır: gördüğünü kaydeder, göremediğini kaydedemez. Sınırlarının çoğu buradan gelir.
- Diş eti altında kalan kenarlar. Kaplama yapılacak dişin hazırlık sınırı diş etinin derininde kalıyorsa kamera orayı göremez. Klasik ölçü malzemesi bu bölgeye akıp ulaşabilir.
- Kanama ve tükürük. Islak ve kanayan yüzey net taranmaz. Diş eti sağlığı iyi değilse önce onun düzelmesi gerekir.
- Tamamen dişsiz çeneler. Dişsiz çenede kameranın tutunacağı belirgin nokta azdır. Bir sistematik derlemeye göre tarayıcılar sert ve sabit dokuları klasik ölçüye yakın doğrulukta kaydeder; hareketli dokularda, protez kenarlarının oturacağı bölgelerde ve yumuşak damakta ise sapma artar [7].
- Hareketli protezlerin vakum etkisi. Tam protezin tutuculuğu dokuların işlev sırasındaki şekline bağlıdır; bunu kaydetmek için çoğu zaman klasik yöntem gerekir.
- Uzun mesafeli implant protezleri. Yukarıda anlatıldığı gibi, vakaya göre ek doğrulama gerekebilir.
- Ağzı az açabilen hastalar. Kameranın arka bölgelere ulaşması zorlaşabilir.
Bu durumlarda klasik ölçü almak eski yöntemde ısrar etmek değildir; doğru aracı seçmektir. İyi bir klinik ikisini de kullanır ve hangisinin neden seçildiğini açıklayabilir.
Kimler için özellikle yararlı?
- Bulantı refleksi hassas olanlar. Klasik ölçüden en çok zorlanan gruptur; ağzı dolduran bir malzeme olmadığı için tarama çok daha kolay tolere edilir.
- Diş hekimi kaygısı olanlar. İşlem istendiğinde durdurulabilir; kontrol hastadadır.
- Çocuklar ve ergenler. Ortodonti kayıtları için macunla ölçü almak çoğu çocuk için zordur.
- Şeffaf plak ve gece plağı yaptıracaklar. Bu apareyler doğrudan dijital modelden üretilir.
- İmplant tedavisi görenler. Planlama, geçici diş ve kalıcı diş aşamalarında tarama kullanılabilir. Süreci İmplant Yapıldığı Gün Diş Takılabilir mi? yazımızda anlattık.
- Yurt dışından gelen ya da zamanı kısıtlı hastalar. Dosya laboratuvara anında ulaşır; kargo beklenmez ve ölçü tekrarı için ek randevu riski azalır.
- Aşınması ya da diş eti çekilmesi izlenenler. Düzenli taramalar değişimi ölçülebilir kılar.
Sık sorulan sorular
Tarama sırasında radyasyon alır mıyım? Hayır. Ağız içi tarama ışıkla yapılır; röntgen ya da tomografi değildir. Gebelikte de uygulanabilir.
Acıtır mı? Hayır. Kamera ucu dişlere ve yanağa hafifçe değer. Arka dişler taranırken yanağın biraz gerilmesi dışında bir rahatsızlık beklenmez.
Ne kadar sürer? Tüm ağzın taranması genellikle birkaç dakika sürer. Tek bir diş ya da bölge için daha kısadır.
Bulantı refleksim çok hassas. Tarama yapılabilir mi? Çoğu zaman evet. Ağzı dolduran bir malzeme yoktur ve gerektiğinde ara verilir. En arkadaki dişler taranırken kısa süreli bir hassasiyet olabilir.
Taramadan yapılan diş klasik ölçüden yapılan kadar iyi oturur mu? Tek kaplama ve kısa köprülerde evet; doğruluk aynı düzeydedir [5] ve kenar uyumu benzer ya da daha iyidir [4].
Diş hekimim taramadan sonra yine de macunla ölçü aldı. Neden? Büyük olasılıkla taramanın sınırlı kaldığı bir durum vardır: diş eti altında kalan bir kenar, dişsiz bir bölge ya da uzun bir implant protezi. Bu, doğru sonucu almak için yapılan bir tercihtir.
Tarama verilerim nerede saklanır? Dijital kayıtlar hasta dosyanızın parçasıdır ve kişisel sağlık verisi olarak korunur. Ayrıntılar için kliniğin aydınlatma metnine bakabilir, saklama süresini sorabilirsiniz.
Taramamı başka bir hekime götürebilir miyim? Evet. Tarama dosyaları yaygın dosya biçimlerinde dışa aktarılabilir. Talep etmeniz yeterlidir.
Dijital ölçü tedavi ücretini değiştirir mi? Kliniğe göre değişir. Ölçünün hangi yöntemle alınacağını ve ücrete etkisini tedavi planı sırasında sorabilirsiniz.
Son söz
Dijital tarama, diş hekimliğinde hastanın en çok şikâyet ettiği anlardan birini büyük ölçüde ortadan kaldırdı. Tek diş ve kısa köprülerde doğruluğu klasik ölçüyle aynı düzeyde, hasta için ise belirgin biçimde daha rahat.
Her şeyin yerini almış değil. Diş eti altındaki kenarlarda, dişsiz çenelerde ve tüm çeneyi kapsayan implant protezlerinde klasik ölçü hâlâ yerini koruyor ya da taramayı tamamlıyor. Önemli olan yöntemin adı değil, sizin tedaviniz için hangisinin daha doğru sonuç vereceğidir.
Dijital iş akışı hakkında ayrıntı için Dijital Diş Hekimliği sayfamıza bakabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene ve kişiye özel tedavi planının yerini tutmaz. Hangi ölçü yönteminin uygun olduğu tedavinin türüne göre belirlenir.
Dr. Taylan Akça
Ağız, Diş ve Çene Cerrahisi Uzmanı
Akça Diş Ağız ve Diş Sağlığı Polikliniği
Kaynaklar
- Yüzbaşıoğlu E, Kurt H, Turunç R, Bilir H. Comparison of digital and conventional impression techniques: evaluation of patients' perception, treatment comfort, effectiveness and clinical outcomes. BMC Oral Health, 2014;14:10. doi:10.1186/1472-6831-14-10
- Gallardo YR, Bohner L, Tortamano P, Pigozzo MN, Laganá DC, Sesma N. Patient outcomes and procedure working time for digital versus conventional impressions: a systematic review. Journal of Prosthetic Dentistry, 2018;119(2):214–219.
- Siqueira R, et al. Intraoral scanning reduces procedure time and improves patient comfort in fixed prosthodontics and implant dentistry: a systematic review. Clinical Oral Investigations, 2021. doi:10.1007/s00784-021-04157-3
- Chochlidakis KM, Papaspyridakos P, Geminiani A, Chen CJ, Feng IJ, Ercoli C. Digital versus conventional impressions for fixed prosthodontics: a systematic review and meta-analysis. Journal of Prosthetic Dentistry, 2016;116(2):184–190. doi:10.1016/j.prosdent.2015.12.017
- Ahlholm P, Sipilä K, Vallittu P, Jakonen M, Kotiranta U. Digital versus conventional impressions in fixed prosthodontics: a review. Journal of Prosthodontics, 2018;27(1):35–41. doi:10.1111/jopr.12527
- Wulfman C, Naveau A, Rignon-Bret C. Digital scanning for complete-arch implant-supported restorations: a systematic review. Journal of Prosthetic Dentistry, 2020;124(2):161–167. doi:10.1016/j.prosdent.2019.06.014
- Srivastava G, Padhiary SK, Mohanty N, Molinero-Mourelle P, Chebib N. Accuracy of intraoral scanner for recording completely edentulous arches: a systematic review. Dentistry Journal, 2023;11(10):241. doi:10.3390/dj11100241